Miałaś dziewięć lat, kiedy pierwszy raz zauważyłaś, że mama płacze w kuchni, i wiedziałaś, co powiedzieć, żeby przestała.
Miałeś jedenaście lat, kiedy zacząłeś pilnować, żeby młodszy brat zjadł śniadanie, bo rodzice jeszcze spali po kolejnej nocnej awanturze.
Z czasem nauczyłaś/eś się czytać nastrój rodzica z samego trzaśnięcia drzwi. Wiedziałaś/eś, kiedy lepiej nie mówić o swoich sprawach, bo w domu i tak było już wystarczająco dużo do udźwignięcia.
Dzisiaj, jako osoba dorosła, pilnujesz, żeby inni czuli się dobrze, zanim jeszcze zdążysz zapytać, jak sama/sam się czujesz. Sprawdzasz nastrój partnera, zanim powiesz cokolwiek o sobie. Czujesz dziwny niepokój, kiedy ktoś chce się Tobą zaopiekować, bo to rola, do której nie przywykłaś/eś.
Czym jest parentyfikacja
Parentyfikacja to sytuacja, w której dziecko przejmuje w rodzinie rolę przypisaną dorosłemu: opiekuje się rodzicem, rodzeństwem albo całym domem, emocjonalnie albo w codziennych, praktycznych sprawach, zanim jest na to gotowe rozwojowo.
Termin wprowadził do literatury terapeuta rodzinny Salvador Minuchin wraz ze współpracownikami w 1967 roku, opisując rodziny, w których dziecko przejmuje funkcje zwykle zarezerwowane dla rodziców. Kilka lat później, w 1973 roku, psychiatra Ivan Boszormenyi-Nagy razem z Geraldine Spark rozwinęli to pojęciedefiniując je jako sytuację, w której rodzic oczekuje od dziecka wypełnienia w rodzinnym systemie roli przypisanej osobie dorosłej.
Psycholog Gregory Jurkovic, rozróżnił dwa warianty tego zjawiska. Parentyfikacja instrumentalna obejmuje konkretne zadania przekraczające wiek dziecka: gotowanie dla rodzeństwa, pilnowanie domowego budżetu, załatwianie spraw urzędowych za rodzica. Parentyfikacja emocjonalna dotyczy czegoś trudniejszego do zauważenia z zewnątrz: dziecko staje się powiernikiem rodzica, łagodzi jego emocje, słucha o problemach małżeńskich, czasem pełni rolę mediatora między skłóconymi dorosłymi.
Jurkovic podkreślał, że ta druga forma zwykle kosztuje więcej niż pierwsza, bo wymaga przetwarzania spraw, do których psychika dziecka jeszcze dojrzale nie dorosła.
Skąd się to bierze
Mechanizm ten uruchamia się najczęściej wtedy, gdy rodzic z jakiegoś powodu nie może w pełni pełnić swojej funkcji. Choruje, zmaga się z uzależnieniem, przechodzi rozwód albo żałobę, albo sam nigdy nie miał wzorca stabilnego rodzicielstwa.
Polska psycholożka Katarzyna Schier, autorka książki Dorosłe dzieci. Psychologiczna problematyka odwrócenia ról w rodzinie, opisuje to zjawisko jako często międzypokoleniowe. Rodzic, który sam w dzieciństwie doświadczył braku opieki, czasem nieświadomie szuka jej teraz u własnego dziecka, odwracając kierunek, w którym powinna płynąć troska.
System rodzinny dąży do równowagi, nawet kosztem jednego ze swoich członków. Jeśli dorosły przestaje pełnić swoją funkcję, ktoś inny musi ją przejąć, żeby dom dalej działał. Najczęściej bierze to na siebie dziecko najstarsze, najbardziej czujne na nastroje innych, albo to, które pierwsze nauczyło się nazywać, co się w domu dzieje.
Nie każda forma pomocy rodzinie jest szkodliwa. Badaczka Nancy Chase, podobnie jak Jurkovic, rozróżnia parentyfikację adaptacyjną od destrukcyjnej. Jeśli dziecko czasowo pomaga w trudnym momencie, a dorosły to zauważa i docenia, doświadczenie może nawet budować kompetencje i poczucie sprawczości. Problem zaczyna się tam, gdzie ta rola zostaje na dłużej, a nikt już nie zauważa, że dziecko dawno przerosło to, co powinno nosić na swoich barkach.
Dlaczego akurat Ty
W rodzinie z kilkorgiem dzieci rzadko każde z nich dostaje tę rolę w równym stopniu. Częściej przypada ona temu dziecku, które:
- wcześnie wykazywało dużą wrażliwość na napięcie w domu,
- urodziło się w okresie szczególnie trudnym dla rodziców, na przykład w czasie kryzysu małżeńskiego albo choroby,
- jako pierwsze zaczęło reagować na potrzeby innych, zanim ktokolwiek je o to poprosił.
Płeć też ma tu czasem znaczenie. Z tego, co pisze się o tym zjawisku, córki częściej niż synowie zostają emocjonalnym oparciem rodzica, a opiekuńczość u dziewczynek łatwiej zyskuje społeczną aprobatę niż u chłopców.
Przekonania, które to podtrzymują
Dzieci, które przez lata pełniły rolę dorosłego, często noszą w sobie zestaw przekonań, które w dorosłości wydają się po prostu faktem o nich samych.
„Jeśli ja się tym nie zajmę, nikt inny tego nie zrobi."
„Moje potrzeby mogą poczekać, bo inni mają gorzej."
„Jestem wartościowa/wartościowy tylko wtedy, gdy się komuś przydaję."
„Odpoczynek trzeba sobie najpierw zasłużyć."
Te zdania miały swoją logikę w konkretnym domu, w konkretnym momencie. Pozwalały utrzymać coś, co groziło rozpadem. W dorosłym życiu ta sama strategia zaczyna kosztować więcej, niż daje.
Jak to wygląda w dorosłym życiu
Osoby parentyfikowane w dzieciństwie często wyrastają na dorosłych, którzy świetnie radzą sobie z organizacją i odpowiedzialnością, a jednocześnie z trudem przyjmują pomoc od innych.
Judyta Borchet i Aleksandra Lewandowska-Walter z Uniwersytetu Gdańskiego, które w swojej pracy badawczej z 2021 roku opracowały pierwsze polskie narzędzie do mierzenia tego zjawiska u nastolatków, wskazują na związek między doświadczeniem parentyfikacji a podwyższonym napięciem lękowym oraz trudnościami w realizowaniu własnych zadań rozwojowych u osób wkraczających w dorosłość.
W praktyce bywa tak, że trudno Ci poprosić o pomoc, bo przez lata byłaś/byłeś tą osobą, do której inni przychodzili z problemami. Niepokoi Cię, kiedy ktoś chce się Tobą zaopiekować, bo nie znasz tej roli od środka. Czasem wybierasz partnerów, którzy w jakiś sposób potrzebują ratowania. To najbardziej znajomy rodzaj bliskości, jaki znasz.
Czasem dzieje się odwrotnie. Unikasz bliskich relacji, bo kojarzą Ci się głównie z ciężarem, a nie z ukojeniem.
Co możesz z tym zrobić
Rozpoznanie tego wzorca to już krok, nie koniec drogi.
Możesz zacząć zauważać momenty, w których automatycznie bierzesz na siebie cudzą odpowiedzialność, i zadawać sobie pytanie, czy to naprawdę Twoje zadanie, czy raczej przyzwyczajenie z dzieciństwa.
Przyjrzyj się też temu, jak reagujesz, gdy ktoś chce Ci pomóc. Czy potrafisz to przyjąć bez poczucia, że musisz się od razu czymś odwdzięczyć.
To proces rozłożony w czasie. Uczenie się, że Twoja wartość nie zależy od tego, ile potrafisz unieść za innych, zwykle trwa dłużej niż samo zauważenie wzorca.
Jeśli w tym tekście rozpoznajesz własne dzieciństwo, warto wiedzieć jedno: ktoś wtedy znalazł sposób, żeby dom dalej trzymał się razem. Tym kimś byłaś/byłeś Ty. To, co było wtedy potrzebne do przetrwania, nie musi zostać z Tobą na zawsze.
Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą?
- czujesz chroniczne zmęczenie wynikające z brania na siebie emocji innych osób
- trudno Ci poprosić o pomoc albo ją przyjąć, nawet gdy jej potrzebujesz
- zauważasz, że Twoje relacje opierają się głównie na opiekowaniu się drugą stroną
- pojawia się poczucie winy, gdy robisz coś wyłącznie dla siebie
- zastanawiasz się, czy Twoje dzieciństwo wyglądało tak, jak powinno
- chcesz zrozumieć, skąd bierze się Twoja trudność z odpoczynkiem albo z przyjmowaniem troski od innych
Treść tego artykułu ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.
Źródła:
- Minuchin, S., Montalvo, B., Guerney, B. G., Rosman, B. L., Schumer, F. (1967). Families of the Slums: An Exploration of Their Structure and Treatment. Basic Books.
- Boszormenyi-Nagy, I., Spark, G. M. (1973). Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy. Harper & Row.
- Jurkovic, G. J. (1997). Lost Childhoods: The Plight of the Parentified Child. Brunner/Mazel.
- Chase, N. D. (1999). Burdened Children: Theory, Research, and Treatment of Parentification. Sage Publications.
- Schier, K. (2015). Dorosłe dzieci. Psychologiczna problematyka odwrócenia ról w rodzinie. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
- Borchet, J. (2021). Parentyfikacja w grupie polskich adolescentów: opracowanie narzędzi badawczych i eksploracja procesu. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Gdański.