Stoisz w kuchni, trzymasz nóż, kroisz warzywa na obiad.
I nagle, bez żadnego powodu, w głowie pojawia się obraz. Coś, czego nigdy byś nie zrobiła. Coś, co Cię przeraża.
Puszczasz nóż, jakby parzył.
Serce Ci wali. Myślisz: co się właśnie ze mną stało?
Może to nie był nóż. Może to była myśl o skrzywdzeniu kogoś, kogo kochasz. Myśl o czymś, co uważasz za ohydne. Obraz, który wrócił po chwili z córką na balkonie, z partnerem podczas kłótni, w kościele, w samolocie.
Nie powiedziałaś o tym nikomu. Bo jak to w ogóle wyjaśnić, nie wychodząc na kogoś niebezpiecznego albo zepsutego?
Co to właściwie są myśli intruzywne?
Myśli intruzywne to niechciane, pojawiające się bez zaproszenia obrazy, impulsy albo zdania, które wpadają do głowy wbrew Twojej woli. Są ego-dystoniczne to termin psychologiczny oznaczający po prostu: są sprzeczne z tym, kim jesteś i czego chcesz. Nie wyrażają Twoich wartości. Wręcz przeciwnie - najczęściej dotyczą rzeczy, które są dla Ciebie najbardziej odpychające: przemocy wobec bliskich, czegoś seksualnie nieakceptowalnego, zarażenia się czymś, zrobienia czegoś wstydliwego publicznie, zdrady własnych przekonań religijnych czy moralnych.
I tu jest paradoks, którego nikt Ci nie wyjaśnił: to właśnie dlatego, że tak bardzo Ci zależy, Twój mózg produkuje te konkretne myśli. Umysł ma zwyczaj podsuwać najgorsze możliwe scenariusze w obszarach, które są dla nas najważniejsze. Osoba, dla której najważniejsze jest bezpieczeństwo dziecka, dostaje myśli o zrobieniu mu krzywdy. Osoba głęboko wierząca dostaje myśli bluźniercze. To odwrotność tego, czego się boisz najbardziej.
Skąd to się bierze - co mówią badania
Największym odkryciem w tej dziedzinie było pokazanie, że takie myśli ma praktycznie każdy człowiek, niezależnie od tego, czy zmaga się z jakimkolwiek zaburzeniem.
Jedno z pierwszych i najważniejszych badań na ten temat przeprowadzili Stanley Rachman i Padmal de Silva w 1978 roku. Poprosili zwykłych, zdrowych psychicznie ludzi o opisanie swoich niechcianych myśli i porównali je z myślami osób zmagających się z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym (OCD). Wynik był zaskakujący: treść myśli była praktycznie identyczna. Różnica nie leżała w tym, co komuś przyszło do głowy, tylko w tym, co z tą myślą zrobił dalej, jak ją zinterpretował i jak bardzo próbował ją kontrolować.
Potwierdziły to później szersze badania, między innymi duży, międzynarodowy projekt kierowany przez Adama Radomsky'ego i zespół International Intrusive Thoughts Interview Group, opublikowany w 2014 roku, obejmujący osoby z sześciu kontynentów. Okazało się, że niechciane, czasem brutalne lub nieprzyzwoite myśli zgłaszało ponad 90% badanych na całym świecie, niezależnie od kultury i religii.
Dlaczego nie można „po prostu przestać o tym myśleć”
Problem zaczyna się nie od samej myśli, a od tego, jak na nią reagujemy.
Brytyjski psycholog Paul Salkovskis opisał w 1985 roku mechanizm, który wyjaśnia, dlaczego te myśli wracają uparcie, zamiast zniknąć. Zaproponował, że to, co zmienia neutralną, przemijającą myśl w obsesję, to interpretacja, jaką jej nadajemy. Jeśli potraktujesz myśl jako nic nieznaczący „szum" umysłu - przepływa ona i mija. Jeśli jednak uznasz ją za dowód na to, że jesteś niebezpieczna, zepsuta albo że coś z Tobą jest nie w porządku, zaczynasz z nią walczyć. A walka z myślą paradoksalnie wzmacnia jej obecność.
To zjawisko potwierdza znane w psychologii „prawo białego niedźwiedzia": kiedy ktoś mówi Ci „nie myśl o białym niedźwiedziu", robi się to prawie niemożliwe. Mózg, próbując sprawdzić, czy przypadkiem o czymś nie myślisz, musi najpierw przywołać to coś do świadomości.
Dodatkowo badaczki Roz Shafran, Deborah Thordarson i Stanley Rachman opisały w 1996 roku mechanizm nazwany thought-action fusion („sfuzjonowanie myśli z działaniem"). To przekonanie, zwykle nieuświadomione, że samo pomyślenie o czymś jest moralnie równoważne zrobieniu tego, albo że myśl o czymś złym zwiększa szansę, że to się wydarzy. To właśnie ten mechanizm sprawia, że niewinna, przypadkowa myśl zaczyna wywoływać taki sam wstyd i panikę, jak gdybyś naprawdę zrobiła to, co sobie wyobraziłaś.
Przekonania, które podkręcają błędne koło
Jeśli zmagasz się z natrętnymi myślami, prawdopodobnie rozpoznajesz niektóre z tych przekonań:
„Skoro o tym pomyślałam, to znaczy, że gdzieś w głębi tego chcę."
„Dobry człowiek nie miałby takich myśli."
„Jeśli nie będę nad tym bez przerwy czuwać, to faktycznie to zrobię."
„Muszę to sprawdzić, upewnić się, że to niemożliwe, zanim pozwolę sobie odpuścić."
Każde z tych przekonań brzmi logicznie w danej chwili. Ale żadne z nich nie jest prawdą o tym, jak działa ludzki umysł. Myśl nie jest intencją. Obraz nie jest planem. Strach przed zrobieniem czegoś złego jest w rzeczywistości jednym z najsilniejszych dowodów, że tego nie zrobisz bo osoby, które faktycznie krzywdzą innych, nie spędzają nocy w rozpaczy nad samą możliwością.
Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą?
- Myśli intruzywne wracają kilka razy dziennie i trudno je od siebie odsunąć.
- Zaczynasz unikać sytuacji, przedmiotów albo osób, żeby „nie dopuścić" do tych myśli (np. chowasz noże, unikasz zostawania z dzieckiem samej).
- Towarzyszą im rytuały albo czynności, które musisz wykonać, żeby poczuć ulgę (sprawdzanie, liczenie, powtarzanie czynności).
- Myśli dotyczą skrzywdzenia siebie i towarzyszy im realna chęć działania, nie tylko przerażenie obrazem.
- Czujesz, że przez te myśli tracisz kontakt z codziennym funkcjonowaniem, pracą albo relacjami.
- Wstyd jest tak duży, że nigdy nikomu o tym nie powiedziałaś, choć czujesz, że to Cię przytłacza.
Treść tego artykułu ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.
Źródła:
Rachman, S., & de Silva, P. (1978). Abnormal and normal obsessions. Behaviour Research and Therapy, 16(4), 233–248.
Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional-compulsive problems: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 23(5), 571–583.
Shafran, R., Thordarson, D. S., & Rachman, S. (1996). Thought-action fusion in obsessive compulsive disorder. Journal of Anxiety Disorders, 10(5), 379–391.
Radomsky, A. S., Alcolado, G. M., Abramowitz, J. S., Alonso, P., Belloch, A., Bouvard, M., Clark, D. A., et al. (2014). Part 1—You can run but you can't hide: Intrusive thoughts on six continents. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 3(3), 269–279.
Clark, D. A. (Ed.). (2005). Intrusive Thoughts in Clinical Disorders: Theory, Research, and Treatment. Guilford Press.