Dostajesz dobrą wiadomość.
Przez sekundę czujesz ulgę, może nawet radość.
A zaraz potem pojawia się coś innego. Cichy głos, który mówi: "zaraz to zepsujesz" albo "zaraz coś to zepsuje".
Masz naprawdę udany wieczór z kimś bliskim i zamiast się w nim zanurzyć, zaczynasz myśleć o tym, co może pójść nie tak jutro.
Słyszysz pochwałę w pracy i czujesz w brzuchu napięcie zamiast przyjemności.
Może znasz to uczucie, że szczęście jest trochę jak pożyczka. Że kiedyś trzeba będzie je oddać, z odsetkami.
Czym jest cherofobia
Cherofobia to termin wywodzący się z greckich słów "chairo" (radować się) i "phobos" (strach). Cherofobia nie jest oficjalną jednostką chorobową w klasyfikacjach medycznych (takich jak DSM-5 czy ICD-11), w psychologii opisuje się ją jako mechanizm obronny powiązany z zaburzeniami lękowymi
W skrócie: cherofobia to irracjonalny lęk, że odczuwanie lub okazywanie szczęścia może sprowadzić coś złego.
Osoba, która tego doświadcza, niekoniecznie jest smutna na co dzień. Często potrafi funkcjonować, śmiać się, angażować w życie. Problem pojawia się w konkretnym momencie, gdy przychodzi coś dobrego, i zamiast ulgi czy przyjemności, w ciele włącza się czujność.
Joshanloo i Weijers (2014), autorzy pierwszego przeglądu badań na ten temat, opisują kilka przekonań, które mogą stać za tym zjawiskiem: że szczęście przyciąga nieszczęście, że bycie zbyt szczęśliwym czyni człowieka gorszym, że okazywanie radości może zranić innych, albo że dążenie do szczęścia jest po prostu stratą czasu.
Skąd się to bierze
Nie ma jednej przyczyny, która tłumaczyłaby to u każdej osoby. Czasem to historia rodzinna, czasem kultura, w której dorastałaś/dorastałeś, czasem splot obu tych rzeczy.
U niektórych osób to wzorzec wyniesiony z dzieciństwa, w którym radość bywała nieprzewidywalna albo ryzykowna. Może po śmiechu i hałasie przychodziła nagła zmiana nastroju dorosłego. Może entuzjazm z powodu czegoś dobrego bywał wyśmiewany albo gaszony komentarzem w stylu "nie ciesz się za wcześnie". Dla dziecka, które wielokrotnie doświadcza takiej sekwencji, radość i czujność zaczynają się łączyć w jedno. Mózg uczy się traktować przyjemność jako sygnał, po którym trzeba się napiąć, a nie rozluźnić.
U innych osób większą rolę odgrywa perfekcjonizm. Jeśli stale mierzysz się z wysokimi wymaganiami wobec siebie, odpoczynek i radość mogą wydawać się czymś niezasłużonym, dopóki wszystko nie jest "na pewno dobrze zrobione".
Są też różnice kulturowe. W badaniu obejmującym czternaście krajów Joshanloo i współautorzy (2014) sprawdzali, jak bardzo ludzie w różnych częściach świata obawiają się własnej radości. Wyniki pokazały, że Polska znalazła się wśród krajów o stosunkowo wyższym poziomie tego zjawiska, obok Turcji, Stanów Zjednoczonych, Korei Południowej i Kanady. To może mieć związek z historią, z wzorcami wychowawczymi przekazywanymi między pokoleniami, albo z przekonaniem, że pokora i ostrożność są bezpieczniejsze niż otwarta radość. Nie ma tu jednej, prostej odpowiedzi.
Przekonania, które to podtrzymują
Jeśli masz skłonność do cherofobii, pewne zdania mogą brzmieć znajomo:
"Jeśli poczuję się teraz naprawdę dobrze, zaraz to stracę."
"Lepiej się za bardzo nie cieszyć, żeby potem mniej bolało."
"Jeśli pokażę, że mam dobrze, komuś może to zaszkodzić albo zazdrości."
"Cieszenie się to strata czasu, powinnam/powinienem robić coś pożytecznego."
Te myśli zwykle nie pojawiają się jako świadoma decyzja. Działają bardziej jak odruch, cichy mechanizm obronny, który włącza się zanim zdążysz się nad nim zastanowić.
Jak to wygląda na co dzień
Unikanie radosnych sytuacji. Rezygnujesz ze spotkania, imprezy albo wydarzenia, bo z góry zakładasz, że i tak coś je popsuje, albo że sama radość będzie zbyt intensywna.
Trudność z przyjmowaniem komplementów. Pochwała wywołuje konsternację, czasem potrzebę jej umniejszenia ("to nic takiego", "każdy by tak zrobił").
Czekanie, aż "coś pójdzie nie tak". Nawet w dobrym momencie część uwagi jest skierowana na szukanie sygnałów zagrożenia.
Tłumienie entuzjazmu. Zamiast dzielić się dobrą wiadomością od razu, odwlekasz to, albo mówisz o niej z dystansem.
Poczucie winy przy odpoczynku lub sukcesie. Dobre rzeczy wywołują nie ulgę, a napięcie, jakby trzeba było za nie zapłacić.
Co możesz z tym zrobić
Pierwszym krokiem bywa samo zauważenie tego wzorca, bez oceniania go. Możesz zacząć od zwrócenia uwagi na moment, w którym pojawia się coś dobrego, i na to, co dzieje się wtedy w Twoim ciele i myślach.
Warto też nazywać te myśli na głos albo na piśmie, zamiast pozwalać im działać w tle. "Teraz czuję się dobrze i od razu pojawia się myśl, że to się zaraz skończy"
Małe, bezpieczne eksperymenty z pozwalaniem sobie na krótkie chwile przyjemności, bez natychmiastowego szukania haczyka, mogą stopniowo uczyć układ nerwowy, że radość nie zawsze musi kończyć się czymś złym. To zwykle proces powolny, nie jednorazowa decyzja.
Dla wielu osób pomocna okazuje się też rozmowa z kimś z zewnątrz, kto pomoże dostrzec, skąd wzięło się to przekonanie i jak delikatnie je przepracować.
Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą?
- Unikasz sytuacji, które powinny sprawiać przyjemność, bo z góry boisz się tego, co będzie potem
- Dobre wydarzenia wywołują u Ciebie silny niepokój, winę albo napięcie zamiast ulgi
- Trudno Ci przyjąć komplement czy pochwałę bez poczucia dyskomfortu
- Rezygnujesz z ważnych okazji (awansu, relacji, zmiany), bo masz wrażenie, że "to się na czymś musi skończyć"
- Zauważasz, że ten wzorzec powtarza się od dzieciństwa i wpływa na Twoje decyzje
- Towarzyszy temu chroniczne napięcie, smutek albo poczucie, że nie potrafisz naprawdę odpocząć
- Terapia poznawczo-behawioralna to terapia pierwszego wyboru przy zaburzeniach lękowych
Treść tego artykułu ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.
Źródła:
Joshanloo, M., Weijers, D. (2014). Aversion to Happiness Across Cultures: A Review of Where and Why People are Averse to Happiness. Journal of Happiness Studies, 15(3), 717–735. https://doi.org/10.1007/s10902-013-9489-9 (publikacja Open Access)
Joshanloo, M., Lepshokova, Z. K., Panyusheva, T., Natalia, A., Poon, W.-C., Yeung, V. W.-l., Pang, S., Ho, L. S., Han, G., Bae, J., Jiang, D.-Y. (2014). Cross-Cultural Validation of Fear of Happiness Scale Across 14 National Groups. Journal of Cross-Cultural Psychology, 45(2), 246–264. https://doi.org/10.1177/0022022113505357 (pełny tekst dostępny swobodnie: https://typeset.io/pdf/cross-cultural-validation-of-fear-of-happiness-scale-across-2zecyatwwo.pdf